5 vragen aan… Geert Vermeulen, Damco

http://brightstonegroup.nl/wp-content/uploads/2014/03/Geert-Vermeulen.jpgOp korte termijn wordt er een ‘Huis voor Klokkenluiders’ (HvK) opgericht. Het wetsvoorstel is op initiatief van de SP ingediend en wordt door de Kamer gesteund, maar de vorm is nog onzeker. Het voorstel opteert namelijk voor het onderbrengen van het HvK bij de Nationale Ombudsman, maar dat ligt bij enkele fracties gevoelig. Immers: het HvK wordt niet alleen voor overheidsorganisaties opgericht maar ook voor de private sector, dus het HvK zou eventueel een zelfstandig orgaan kunnen worden.

Het HvK-voorstel is op 17 december 2013 aangenomen door de Tweede Kamer. PVV, het lid Bontes, ChristenUnie, 50PLUS, D66, GroenLinks, PvdA, PvdD en SP stemden voor. Het voorbereidend onderzoek door de Eerste Kamercommissie voor Binnenlandse Zaken en de Hoge Colleges van Staat/Algemene Zaken en Huis van de Koning vond onlangs plaats; op 11 februari 2014. Verschillende fracties hebben tijdens dit voorbereidend onderzoek aangegeven met vragen te zitten rondom de taken van het HvK, de rechtsbescherming van medewerkers en werkgevers, de link met de private sector en allerlei grondwettelijke aspecten. Op basis van ingebrachte vragen en opmerkingen zal een verdiepend onderzoek plaatsvinden.

We stellen in dit kader 5 vragen aan Geert Vermeulen, Global Head of Compliance bij Damco.

1) Kun je allereerst iets vertellen over jouw achtergrond, interesses en expertises?

Zo’n 20 jaar geleden ben ik afgestudeerd aan de Erasmus Universiteit Rotterdam als algemeen/staatkundig econoom. Door economie te gaan studeren hoopte ik later een bijdrage te kunnen leveren aan de armoedebestrijding in de wereld. Al snel realiseerde ik me echter dat de economische wetenschap daar niet de enige oplossing voor kan bieden. Inmiddels ben ik al weer zo’n 12 jaar in het compliancevak actief. Compliance gaat niet alleen over het voldoen aan wet- en regelgeving; steeds vaker gaat het ook over het bevorderen van integriteit. Ik ben dus eigenlijk nog steeds een wereldverbeteraar. Mijn huidige specialisatie betreft het invoeren van maatregelen om corruptie tegen te gaan. Dat is voor mij meer dan mijn werk; het gaat ook om het bestrijden van oneerlijke praktijken.
Mijn werkgever Damco is gevestigd in 90 landen. Als Global Head of Compliance dien je je dan ook te verdiepen in andere culturen. En je krijgt heel wat van de wereld te zien. Als anti-corruptie specialist spreek ik vaak op seminars, ook in het buitenland. Zo heb ik als co-chair mogen optreden op een Third Party Due Diligence conferentie in Londen. Daarnaast treed ik soms op als docent. Ook heb ik een bijdrage geleverd aan een boek over anti-corruptie. Ik ben dan ook goed op de hoogte van anti-corruptie en weet ook veel van handelssancties en het compliancevak in het algemeen. Om deze redenen ben ik vorig jaar toegetreden tot het bestuur van de Vereniging van Compliance Officers (VCO). Naast deze werkzaamheden probeer ik ook nog voldoende tijd vrij te maken voor mijn gezin en mijn hobbies.

2) Wat vind jij van de mogelijke oprichting van het HvK?

Dat vind ik een goede ontwikkeling. De ervaring leert dat klokkenluiders belangrijke misstanden aankaarten, maar dat het vaak met henzelf niet goed afloopt. Zie bijvoorbeeld Fred Spijkers die de ondeugdelijke mijnen bij Defensie aan de orde stelde of Ad Bos die de bouwfraude naar buiten bracht. Onlangs was er de Rotterdamse ambtenaar die werd ontslagen nadat hij de veiligheidssituatie bij moskee-internaten in de publiciteit had gebracht, omdat de gemeente de situatie niet aanpakte. Mijn rechtvaardigheidsgevoel zegt dat daar iets aan moet veranderen. De klokkenluider zou beschermd moeten worden. De oprichting van het HvK gaat daar zeker bij helpen.

3) In welke vorm zou het HvK volgens jou het beste tot zijn recht komen en waarom?

Het huidige voorstel bevat veel goede elementen. Zo vind ik het onderbrengen bij de Ombudsman een goed idee. De Ombudsman heeft een goede reputatie met betrekking tot het uitvoeren van onafhankelijk onderzoek bij overheidsinstanties. Ik kan me ook voorstellen dat de Ombudsman in staat is om een klokkenluider enige bescherming te bieden en er bijvoorbeeld op kan toezien dat deze elders bij de overheid een baan krijgt aangeboden indien een onwerkbare situatie is ontstaan.

Ik zie wat minder scherp voor me hoe dit in het bedrijfsleven moet gaan werken. Kan de Ombudsman onderzoek verrichten bij een bedrijf als het bedrijf niet wenst mee te werken? Eventueel kan er samengewerkt worden met andere toezichthouders, maar wat als het bedrijf niet onder toezicht staat? Volgens het wetsvoorstel dient het HvK een samenwerkingsprotocol af te spreken met het Openbaar Ministerie. Ik ben benieuwd hoe dat er uit gaat zien en of het HvK, dan wel het OM, voldoende middelen krijgt om onderzoeken uit te voeren bij het bedrijfsleven.

Volgens het voorstel zal er vanuit het HvK eerst een vooronderzoek plaatsvinden waarbij werkgever en klokkenluider gehoord worden. Het Huis dient er naar te streven het vooronderzoek binnen zes maanden af te sluiten.
Dat lijkt zorgvuldig maar is tegelijkertijd ook weinig ambitieus. Het kan betekenen dat een organisatie maanden de tijd heeft om bewijsmateriaal te vernietigen voordat het daadwerkelijke onderzoek begint.

Als organisatie wil je dat mogelijke misstanden eerst intern worden aangekaart zodat de organisatie de kans krijgt om er zelf iets aan te doen. Ik vind het daarom goed dat dit element alsnog is opgenomen in het voorstel van het HvK. Bedrijven met meer dan 50 medewerkers worden bovendien verplicht om een klokkenluidersregeling in te stellen. Volgens mij is het wel de vraag of een klein bedrijf in staat is om een onafhankelijk onderzoek uit te voeren naar de klacht van een klokkenluider. En als een dergelijk onderzoek wordt uitbesteed aan een externe, dan kost dat al snel veel geld. Wellicht kan de ondernemingsraad een rol spelen bij het waarborgen van de onafhankelijkheid.
Helaas heeft een klokkenluiderszaak vaak een eigen dynamiek die zich moeilijk laat beïnvloeden. In veel gevallen heeft de klokkenluider al geprobeerd de misstand(en) bij de directe leidinggevende(n) aan te kaarten. De leidinggevende(n) zijn het niet eens met de klokkenluider, proberen de persoon het zwijgen op te leggen of soms zelfs belachelijk te maken. Klokkenluiders zijn vaak kritische en koppige mensen die zich niet monddood laten maken. Als de klokkenluider naar buiten treedt omdat hij of zij overtuigd is van zijn/haar gelijk en gehoord wil worden, dan escaleert de zaak. Maar soms is de zaak al geëscaleerd voordat de klokkenluider naar buiten treedt. Vanuit het perspectief van de organisatie is de medewerker dan niet meer loyaal; in de praktijk is een onwerkbare situatie ontstaan. Het is dan maar de vraag of andere bedrijven het risico aandurven om deze persoon in dienst te nemen.

Het is goed dat een klokkenluider bij het HvK kan aangeven dat hij/zij anoniem wenst te blijven. Ook biedt het voorstel voor een HvK de klokkenluider een zekere mate van ontslagbescherming. Daarnaast wordt er een Fonds opgericht dat (beperkt) financiële steun kan bieden. Toch ben ik bang dat dit alles onvoldoende compensatie gaat bieden voor langdurig verlies aan werk en inkomen voor een klokkenluider in de private sector. Bovendien hebben lang niet alle klokkenluiders gelijk. Wil je ook bescherming bieden binnen het HvK aan een klokkenluider die zich vergist heeft, maar die zich wel onmogelijk heeft gemaakt binnen een bedrijf?

In de VS kunnen klokkenluiders in bepaalde gevallen een percentage van de boete die de autoriteiten opleggen toegekend krijgen. Indien de misstand belangrijk genoeg is en de klokkenluider gelijk heeft, vindt er een financiële beloning plaats die compensatie kan bieden voor het ontslag. Daar zijn enkele klokkenluiders al heel rijk mee geworden. Hoewel er zeker iets voor een dergelijke regeling te zeggen valt, vind ik het echter niet zo goed in de Nederlandse traditie passen. Soms heeft een klokkenluider zich aanvankelijk ook zelf schuldig gemaakt aan hetzelfde gedrag. Moet je iemand belonen als deze persoon zich vroeger aan hetzelfde gedrag heeft schuldig gemaakt? In Nederland worden er bovendien lagere geldboetes uitgedeeld, waardoor er voor een klokkenluider minder te verdienen valt.

Ik weet dat Amerikaanse bedrijven behoorlijk worstelen met hun nieuwe wetgeving rondom klokkenluiders. Hoe voorkom je dat een medewerker direct de vuile was buiten hangt in de hoop er (veel) geld mee te verdienen? Als organisatie wil je dat de medewerker de zaak eerst intern aankaart. Een positief gevolg hiervan is wel dat bedrijven vanzelf betere interne klokkenluidersregelingen opzetten om het intern aankaarten van misstanden, al dan niet anoniem, te stimuleren.

Kom ik toch weer uit op het volgende: wat voor bescherming kun je klokkenluiders uit de private sector bieden? Ik moet bekennen dat ik hier niet direct een oplossing voor heb. Het huidige voorstel voor het HvK is in ieder geval een flinke stap in de goede richting. In de loop der tijd, nadat we er meer ervaring mee hebben opgedaan, valt er vast nog wel wat te verbeteren.

4) Als het HvK er eenmaal is, wat zou het volgens jou (voor overheid, bedrijfsleven, burgers, werknemers) kunnen opleveren?

Het HvK dwingt bedrijven en de overheid om klokkenluiders serieus te nemen. Ik hoop dat bedrijven zullen reageren door zelf betere klokkenluidersregelingen op te tuigen, de onafhankelijkheid van onderzoek beter te waarborgen en medewerkers aan te moedigen om eventuele misstanden aan te kaarten. Misstanden komen dan eerder aan de oppervlakte en kunnen sneller verholpen worden. Ik hoop dat medewerkers met een afwijkende mening zich vrijer zullen voelen om die te uiten. Dat alleen al verkleint de kans dat misstanden zich voordoen. Daar is uiteindelijk iedereen bij gebaat.

5) Als het HvK straks een feit is, op welke wijze zouden organisaties volgens jou ‘HvK ready’ moeten worden?

  • Een klokkenluidersregeling instellen of een centraal meldpunt instellen waar medewerkers terecht kunnen met vragen of klachten over bepaalde praktijken binnen het bedrijf, al dan niet anoniem. Waarborgen dat er onafhankelijk onderzoek gedaan wordt naar aanleiding van een melding. Richtlijnen voor het doen van onderzoek en trainingen kunnen hierbij helpen. Garanderen dat er geen disciplinaire maatregelen worden genomen tegen medewerkers die in goed vertrouwen een melding maken.
  • Medewerkers aanmoedigen om, al dan niet anoniem, vragen te stellen en praktijken waarbij zij vraagtekens zetten te melden. Als nooit iemand gebruik maakt van een klokkenluidersregeling, dan is die waarschijnlijk niet bekend. Of er heerst een angstcultuur. Ik heb eens meegemaakt dat de HR manager posters van de klokkenluidersregeling aan de binnenkant van de toiletdeuren plakte. Blijkbaar overdenken medewerkers hun werk nog wel eens op het toilet, want we hadden nog nooit zo veel meldingen gekregen. Overigens is het mijn ervaring dat Nederlanders niet snel gebruik maken van een klokkenluidersregeling. Wellicht omdat er in Nederland een relatief kleine afstand is tussen een medewerker en een leidinggevende en de meeste zaken gewoon bespreekbaar zijn. Dat is in andere culturen wel anders.
  • Het internationaal actieve bedrijfsleven dient zich te realiseren dat de wetgeving voor het maken van (anonieme) meldingen van land tot land sterk verschilt. In sommige landen mag je alleen klachten indienen die binnen een beperkt aantal nauw omschreven categorieën vallen. In sommige landen mag je geen anonieme klachten indienen. Of alleen klachten over het management. Indien er sprake is van een centraal registratie systeem, dan heb je waarschijnlijk te maken met de export van (gevoelige) persoonsgegevens. Daar zijn in de loop der tijd wel oplossingen voor bedacht, maar het kost uiteraard tijd en moeite om dit allemaal uit te zoeken en te implementeren.

Voor het (voorlopig) verslag van het voorbereidend onderzoek dat mede de aanleiding vormde voor dit artikel, klik hier: http://bit.ly/1eExzvu.